“O qiza komek etmeseydim, gerek mehelleye cixmayaydim”
O, 1972-ci ilde Naxcivan seheri Eynali Sultanov adina 7 sayli mektebe gedib. Kitab oxumagi cox sevib, seir yazmaga mekteb illerinden baslayib. Yox, musahibimiz sair deyil, seir yazsa da. Lent.az-in “Mekteb illeri” layihesinin novbeti qonagi millet vekili Fazil Mustafadir.
- Mektebe qeder bagcaya getdiyimden coxlu seirler bilirdim. Ibtidai sinif muellimem Mesime Haciyeva olub. Bir-birimiz ucun ilk idik. Biz onun ders dediyi ilk sinif, o bizim ilk muellimimiziydi. Mehriban, qaygikes xanim idi. Xatirladigim qeder yenice aile qurmusdu. Tez alisdim mektebe. Ilk ders gunum muellime yasemen aparmisdim. Heyetimizde biten. Qerenfili o vaxtdan xoslamirdim. Kimese hediyye edende de etrine gore yasemene ustunluk verirem. Qerenfil mene suni gul tesiri bagislayir. Lakin mecbur olanda aliram. Qebir ustune, ya abide onune gul qoymaq lazim olanda en elverislisi qerenfildi. Tez tapilir ve qiymeti de baha olmur.
Muellimine tedricen alisdigini deyir.
- Birinci sinif usagi ucun evle mekteb arasinda ferqi mueyyenlesdirmek cox cetin olur. Hansisa bir bosluga, yeni muhite dusur. Ve yeni muhitde o ozuyle beraber olan usaqlarin cevresinde evdeki qeder erkoyun olmaq sansini itirir. Valideyni muellimle evezlemek ozu de uzun bir proses olaraq gedir. Zamanla muellime valideyn kimi baxmaq enenesi formalasir. Bunu kecmek her sagirde tezlikle nesib olmur. Aile nevazisinden muellim nevazisine transformasiya bezen ugurlu alinmir. Kimde bu alinirsa, muellimin dediklerini de rahat qavrayir ve daha cox oyrenmeye meylli olur.
- Sizde nece oldu?
- Yaxsi oldu. Ancaq bir seyi daim xatirlayiram. Belke de qarsilasdigim ilk edaletsizlik de mekteb illerinde olub. Eger buna edaletsizlik demek olarsa. Bir ay olardi derse gedirdik. Muellim riyaziyyatdan misal vermisdi. Men bir az cevik hell etdim. Qonsumuzun qiziyla bir partada otururdum. O qiz menden komek istedi, men de defterimi verdim kocurdu. Ve muellime bunu gordu. Basdan da xeberdarliq etmisdi ki, hec kes kocurmesin. Defterimi yoxlamadan, yazdiqlarimin ustunden xett cekib, iki yazdi. Gorunur, etiraz etmeye ele ordan basladim (gulur). Kitablarinmi cantama yigib, haradasa bir kilometrlik yolu piyada aglaya-aglaya eve geldim. Geldim ki, evdekiler qovurma bisirir. Indiye qeder yadimdadi. Sorusdular, niye aglayirsan? Dedim, muellime mene “iki” verdi. Niye? Bes defterimi qonsu qizina kocurmeye verdiyime gore. Esiden kimi gulusduler. Onda men lap pert oldum. Boyuk bir facie bas verib, bunlar hele gulusurler. Mene gore “iki” almaq facie idi. Her halda, muellimin telebinden cixmisdim. Gunahim olsa da, alibim vardi. Qonsu qizina mutleq komek etmeliydim. Sonra gerek mehelleye cixmayaydim. Mektebe getmemek olar. Ancaq mehellede bu obrazla qalmaq olmazdi (gulur).
- Muellime qarsi munasibetiniz deyisdi?
- Ilk vaxtlar keskin nifretim yarandi. Bir nece gune kecdi. Hemise mehribanliq gorduyumden, zamanla duzeldi. Ancaq bir epizod olaraq gunu bu gune qeder yadimda qalib.
Besinci sinifde oxuyanda mektebini deyisib. Evlerine daha yaxin olana.
- Hemin mektebde her seyi yeniden basladim. Zamanla kohne mekteble elaqem kesildi. Yeni usaqlar, yeni muhit... Elbette, yeni muhite alismaq bir qeder zaman aldi. Oglanlarin, qizlarin oz “kruq”u olur. Yeni adam gelende ozunu tesdiqlemek lazimdi. Ya isteyirler teze geleni ozlerine tabe elesin, oz sozunu dikte etmeye calissin. Teze gelen ise tabe olmaq istemir. Ustelik de oxuyan usaqsansa, sinifdeki diger oxuyanlar seni ozune reqib bilecekler. Men de bele proses yasadim. Didise-didise, qapisa-qapisa sinifde yerimizi, avtoritetimizi berpa etdik ve normal munasibet qurduq.
Deyir, formalasmaginda muellimlerinin rolu boyuk olub.
- Fetislesdirmenin terefdari deyilem. Her bir insanla temasa epizodik fayda kimi baxiram. Heyatimin hansisa bir aninda onun bir davranisi, onun bir yonlendirmesi menim ucun bir haqdir. Dunya gorunusumun formalasmasinda bir sira muellimlerin rolu olub. Sabire, Etiqad muellime. Bir de edebiyyat muellimim Semil. Pionerler sarayinda men xususi ile formalasdim. Oranin kitabxanasinin butun kitablarini oxumusam. Besinci-altinci sinifde oxuyanda kimliyinden asili olmadan, ferq qoymadan Azerbaycan edebiyyatindaki butun eserleri oxumusam. Elime ne dusurduse. Mirze Ibrahimovdan tutmus Suleyman Veliyeve qeder. Sonra seir derneyine de getdim. Ora meni rehmetlik Asif Kelenterli devet etmisdi. Sonralar Naxcivan Ali Meclisinin sedr muavini de oldu. Formalasmagimda, puxtelesmeyimde rolu oldu, mene dogru istiqamet verdi. Paxilliq duygusu mende yoxdu. Bunu da mene rehmetlik Ebulfez Elcibey asilayib. O rahatliqla belli yerleri yanindakilara verdi. Siyasi liderde paxilliq duygusunun olmamagi bize cox sey oyretdi. Men indi etrafimdaki insanlardan qeti qorxmuram. Hele istedadli adamdan hec qorxmuram. Istedadli adami cox isteyirem, onun yolunun acilmagini isteyirem. O artiq menim dostum olacaq. Cahil adamlar hemise menim dusmenimdir. Bu gun yanimda olsun, teriflesin. Sabah bir cixisim, bir sozum onun aglina batmadisa, dusmene cevrilecek. Cemiyyet de beledir. Men axina qarsi rahatliqla gede bilirem. O sey ki dogrudu, ondan imtina elemeyi dusunmurem. Duzdu, bunun zerbesini de alirsan. Zerbeyle yanasi desteyini de. Onsuz da Qalatasarayli Fenerbagcali olmayacaq. Ancaq Qalatasarayli Fenerbagcali oyuncunun vurdugu gozel qola sapkasini cixarmaga mecburdu. Etiraf etmelidir.
En sevdiyi fenn, subhesiz, edebiyyat olub. Coxlu seirler yazarmis.
- Seirlerim “Azerbaycan” qezetinde nesr olunurdu, televiziyada cixis edirdim. Dovlet tedbirlerinde oz seirimi deyirdim. Ikinci sinifde oxuyanda yazdigim “Atam bennadir” seirim “Azerbaycan pioneri” qezetinde cap olmusdu. Uc il sonra hemin seir plagiat olunaraq basqa adam terefinden pioner jurnalina verilmisdi. Redaksiyaya etiraz mektubu yazandan sonra bildirdi ki, seir o qeder xosuma gelmisdi ki, ezberlemisem. Dilimin ezberi olub, ele bilmisem men yazmisam.
Bundan sonra hemin seir basqa sagird terefinden tekrar derc olunur. Onun behanesi de eyni olur.
- Orta mektebde xeyli meshur idim. Tedbir ve mubahiselerde istirak ederdim. He, bir de tarix ve cografiyani yaxsi oxuyardim. Xeritede istenilen yeri derhal gostere bilerdim. Hetta olkelerin ne qeder ehalisi var, dovlet bascisi kimdi? Futbol klublarini da elece. Dunyanin taninmis futbol komandalarinin oyuncularinin adlarini ezber bilirdim.
- Lakin azarkes idiniz?
- Yox, hem de oynayardim. Mektebin hem basketbol, hem voleybol, hem de sahmat komandasinin kapitani idim.
- Nece catdirirdiniz?
- Bu bir az fealliqla baglidi. Gerek adamin hevesi ola. Boyum hamidan balacaydi.
Baxmayaraq ki, basketbolda boy onemlidir. Tez menimseyirdim. Gunu bu gun de ister futbolda, isterse de basketbolda pesekarlarla rahat oynaya bilirem.
Humanitar fenleri ne qeder sevirmisse, deqiq elmleri de o qeder xoslamirmis.
- Kimya, fiziki, riyaziyyat... Ancaq oxuyurdum. Qiymet xetrine, muellimin xetrine. Hem yuxari sinifde muellim lovhenin qabaginda qizlarin yaninda pert etmesi vardi. Daha cox mutalie etmeyi severdim. Hazirligimda bu istiqametde gedirdi. Indiki aglim olsaydi, fizika, riyaziyyata ustunluk vererdim. Insanin dunya gorunusunun formalasmaginda butun fenleri, o cumleden biologiyani yuksek seviyyede bilmek lazimdi. Hec ne itkiye getmir.
- Mekteb illerinden yadda qalmis en maraqli hadise?
- “Mekteb illeri” deyende yadima cox hadiseler dusur. Sinifden qacardiq. Her sinfin liderleri olur. Meselen, lider qerar verir ki, bu gun dersden qacmaq lazimdi. Men qosulmurdum onlara. Xosum gelmirdi ki, kimse mene ne edeceyimi desin. Ancaq ele meqam olurdu ki, en sert muellimin dersinden qacirdim. Hami qorxurdu ondan. Cubuqla doyen idi. Ders baslayanda dururdum ayaga ki, muellime deyersiniz ki, men getdim eve. Bir nov sinif yoldaslarima gostermek ucun ki, men musteqil qerar qebul edirem. Siz zeif muellimin derinden qacirsiniz, mense guclu. Bele inadlasmalar olurdu. Sonra, Yuqoslav siqaretleri vardi. Alirdiq onu. Ozumuzu tesdiq elemek ucun dersden sonra gedib otururduq xarabaliq yerde. 6-7 nefer bir qutunu iki saata qurtarirdiq. Yeddide, ya sekkizde oxuyardiq. Sonra siqaretden zehlem getdi. Belke de o cox cekmek meni bezdirdi. Sonraki dovrlerde 1-2 ayliq cekdim. Ancaq son on ildi umumiyyetle cekmirem.
Sinifdeki qizlarla yaxsi yola gedirmis…
- Sinifde qizlarin hamisiyla oglanlar kusulu idiler. Niyesi yadima gelmir. Qizlarla bir men danisirdim. Men hamiyla kontakt yaratmagi bacaran adamam. Yasidlarimiz vaxtindan evvel big, saqqal saxlayirdilar. Ozlerini yasli adam kimi aparirdilar. Mense, ozumu usaq, mektebli kimi hiss edirdim. Ona gore de qizlar meni cox isteyerdiler. Ne sozleri olsa, mene deyerdiler. Evden konfet getirende menim payimi mutleq saxlayardilar.
- Qizlardan soz dusmusken, sevdiyiniz qiz vardi?
- Basqa sinifde vardi. O da Mecnuna cevrilecek qeder deyildi. Menim maragim oxumaq, oyrenmek idi. Duygusalliga ozumu yonlendirmirdim. Bezen mene gulmeli gelirdi, sinifde o bu qizi isteyirdi, bu o qizi isteyirdi. Onsuz da sonradan hec biri mekteb vaxti istedikleri qizla evlenmedi de. Bu da bir usaqliq eylencesiydi. Xosumuz gelen, simpatiya duydugumuz muellimlerimiz de vardi. Sohbet tekce xarici gozellikden getmir.
Muellimlerin sehvini de tutarmis. Bu sebebden de muellimler valideynine ondan sikayet ederlermis.
- Muellimler yaxsi oxuyan sagirdden hem xoslari geler, hem de cox istemezler. Cox istemezler ona gore ki, hemin sagirdler muellimin sehvini cixartmaga calisar. Men de eleydim. Bir sira muellimlerim vardi ki, anama deyirdiler ki, menim sehvimi cixartmasin. Axirda muellim menimle kompromise girirdi. Onun menimle isi olmazdi, menim de onunla.
Mekteb illerinden danisa-danisa kohne xatireler canlanir.
- O vaxt muellimle sagirdler arasinda daha semimi ortam vardi. Seir geceleri kecirilerdi. Mektebin zeruri adamina cevrilmisdim. Butun tedbirlerde meni cagirirdilar.
- Doyulmusunuz hec?
- Evde atam hamiya sille vurardi, menden basqa. Menden boyuyu de vururdu, menden yasca kiciyi de. Ancaq menim nese ele bil xususi statusum vardi. Doyulmurdum. Evde de, mektebde de. Hem ona getirib cixaracaq hereketler de etmezdim. Olcunu saxlaya bilirdim. Bir hedde qeder decel idim, suluq idim. Ancaq dalasqan da olmamisam. Fiziki cehetden ele de guclu olmamisam. Sinifde hamidan balacaydim. Esas hedefim ozumu doydurmemek idi. Ancaq ozumu mudafie etmek ucun hansi vasite lazimdirsa, onu edirdim. Cubuqla vurmaq lazimdirsa, cubuq, yumruq lazimdirsa, yumruq.
- Bes indi?
- Indi de beleyem. Inandigim heqiqet varsa, onu istenilen axinin qarisina cixib mudafie eleye hazir adamam. Televiziya, metbuatda bezen fikriler seslendirende ustume cox hucumlar gelir. Cox da ehemiyyet vermirem. Yenilikciyem de. Dunen qebul etdiyim mueyyen anlayislari bu gun qebul etmirem.
- Meselen, neyi?
- Universitetde oxuyanda cox kompromissiz idim. Muellim ve telebeler de bunu bilirdi. Xosum gelmeyen adama salam vermezdim. Uzune qarsi birbasa deyirdim ki, senden zehlem gedir. Muellim menimle kobud danisa bilmezdi. Yaxud, meselen, partiya biletimi birinci men yandirdim. Yeni o seylerde ki, haradasa ozum dusunduyum bir addim varsa, orda hec vaxt cesaretsizlik etmirem. Bu, belli bir dovr ucun faydalidir. Cunki oz xarakterin formalasir. Mueyyen yas heddinden, transformasiya olunduqdan sonra deyismelisen. Ancaq indi daha kompromise meylli adamam. Islami derinden oyrenmeye calisandan sonra heyata baxisimda xeyli deyisiklik oldu. Kompromise getmek, insanlari anlamaq, guzeste gede bilmek, insanlari tanimaga calismaq.
- O iller dostunuz kimiydi?
- Tofiq. Indi de munasibetimiz, ailevi gedis-gelisimiz var. Mekteb vaxti tez-tez savasirdiq. Bir il dost olurduq, bir il kusulu (gulur). Herbi xidmetde olanda daim mektublasirdiq. O, menim butun seirlerimi ezber bilir. Ele seirim var, men itirmisdim. Ancaq o hamisi yazib saxlayib. Esgerlikde mektubla ona gonderdiyim seirlere hetta musiqi de besteleyirdi.
- Mekteblerde kisi muellimlerinin sayi azalib. Sizce, sagirdlerin formalasmaginda kisi muellimlerin tesiri var?
- Bu gun ele kisi muellimi var ki, qadin kimi bir seydi. Danisiqca, hereketce, xarakterce… Onlar neyi deyisecek? Ele qadin muellimleri var ki, onlardan daha celd, xarakterli, cesur ve telebkardir. Men onlari ferqlendirmeyi dogru hesab elemirem. Ancaq bu sayin olmasi onemlidir. Adeten qadinlar ucun mekteb fakultativ is, kisiler ucun ise esas is sahesidir. Esas is sahesinde maas az olanda onlar kecib taksi soferi isleyir, magaza isledirler ki, eve daha cox pul getirsinler. Qadinin ise getirdiyi 150 manat ailenin budcesine yardimci funksiyasi dasiyir. En azi oz xerclerinin bir qismini odeyir. Ailenin yuku kisinin uzerinde olanda muellim maasiyla cetin olur. Tek kisi muellimlerin sayi azalmayib. Hem de savadli muellimlerin sayi azalib. Savadsiz ve vicdansiz muellim evezine savadli ve vicdanli muellim alternativi olmalidir.
- Muellimin sagirdi doymesine nece baxirsiniz?
- Muellim bizi de xetkesle vurub. Meselen, Almaniyada bu qebul edilmezdi. Cunki her kes oz funksiyasini yaxsi bilir. Valideynler ozleri de evde usagi vurmur, cigirmirlar. Men azerbaycanli aile taniyiram ki, Almaniyada yasayir. Evde usaga soz deyende narahat olur ki, birden gedib bagcada deyer, derhal eve polis geler. Insana usaq bagcasindan bele sexsiyyet kimi baxilir. Ona gore de bizde eyni metodu tetbiq etmek bezen problemler yaradir. Muellime usagi vurmaga icaze vermirsen, ancaq evde ozun usagi tehqir edirsen, doyursen. Bir soz deyim, muellimin yaxsi usagi doymek ehtimali yoxdur. En vicdansiz muellim bele ona manecilik toretmeyen usagi doymez. Usaqlar var, ele edebsizlik edirler ki, valideyn ozu bele doze bilmir. Ancaq mektebde muellim usaga tepinende sanki valideyne bir ezizlik gelir, baslayir usagi qorumaga. Tebii ki, usagi slanqla doymek vehsilikdi. Buna yol vermek olmaz. Ancaq muellim xesaret yetirmeden sagirdini xetkesle barmagindan vurursa ki, dersini daha yaxsi oxusun, yanindaki yoldasina mane olmasin, bunu sisirtmek olmaz. Cox vaxt bunu sisirtmek meqsedyonlu xarakter dasiyir. Muellimin usagi doymeyini de teblig elemek lazim deyil. Ancaq cixis yolu yoxdursa, muellimi de qinamaq olmaz. Eger valideyn ozu terbiye ede bilmirse, muellime hevale edirse, o zaman qebul etmelidir.
- Tehsilimizin veziyyeti necedi? Sizi qane edir?
- Qatari relsin uzerine qatari qoymasan hereket etmeyecek. Indiki usaqlar umumiyyetle, relsin uzerine qoyulmur axi. Tesadufen xarice geden usaq parlayir. Daxilde Azerbaycan universitetlerinde mehv olur usaqlarimiz. Bizim universitetlerimizde muhit yoxdu. Ne muellim ucun, ne de telebe ucun...
