BMT-nin qorudugu, buynuzu tokulen, Iran lanlari – ARAZIN O TAYINDAN
"Bura hec kesi buraxmirlar, siz xususi qonaqlarsiniz deye iceri kecdiniz". Bunu Iranin Mazandaran vilayetinde seferde oldugumuz muddetde bize - bir qrup azerbaycanli jurnaliste cavabdeh olan sexs deyir. Qorunan yer ise ne nazirlik binasidir, ne herbi hisse. Lakin ele herbi hisse kimi qorunur.
Iranin en qapali qorugundayiq. Daste – naz Iran lani (Marallar fesilesinden cins) artirma qorugunda.
Bu vilayetde yaz Azerbaycana nisbeten tez gelib. Her teref yasilliqdir. Lenkeran-Astara bolgesine cox benzeyir buralar. Burda oldugumuz muddetde her gun yagis yagir. Qoruga gelende de yagis yagirdi. Buna gore traktorun arxasina qosqu qosdular, hamimiz ona mindik. Qoruq rehberliyi lakin bu yolla qoruga gede bileceyimizi bildirdi.
Qoruqda adi “Qirmizi kitab”a dusmus Iran lani qorunur, nesli artirilaraq basqa qoruqlara aparilir.
Parkin rehberi Behnam Hadinejad bildirdi ki, 1956-ci ilde BMT etraf muhitin muhafize emekdaslari bu heyvan novunun tamamile mehv oldugunu oyrenib. Neticede lan “Qirmizi kitab”a salinib .
1959-cu ilde BMT emekdaslari ve alman mutexessisleri xos tesaduf neticesinde Iranin Xuzestan eyaletinin Kerxe bolgesinden 6 eded lan tapir. Onlardan 4-u bu eraziye getirilir ve 2-si ise nesil artirma meqsedi ile Almaniyaya aparilir. Lanlarin daha yaxsi qorunmasi meqsedile 1963-cu ilde Mazandaranda Deste-naz milli parki yaradilir.
Bu nov lanlar vehsi tebietde deyil, qoruqlarda saxlanilir. Cunki bunlarin nezaretsiz yasamasi neslinin kesilmesi tehlukesini yaradir.
O dovrden indiyedek Iranda qalan 4 lan assimilyasiya (soz yanlis ola biler) yolu ile artirilaraq 450-e catdirilib. Iranin diger bolgelerinde yerlesen milli parklara da bu merkezden aparilir. Hazirda bu parkda 40 yaxin Iran lani qorunur.
Biz bagda olarken nadir hadisenin sahidi olduq. Iki bogaz lanin balasi dunyaya geldi. Bu prosesi lente almaq istesek de, qoruq rehberliyi razi olmadi. Ele hadiseler var ki, ona "xususi qonaqlar" da mane olmamalidir.
Qeyd edim ki, Iran lani esasen Mazandaran eyaletinin Daste – naz qorugunda , Urmiya golunun Kebudan ve Esq adalarinda, Fars eyaletinde Perisan qorugunda movcuddur. Bundan basqa Iranin ve dunyanin bir cox Bioloji Arasdirma merkezlerinde bu nov heyvan saxlanilir.
Erkek lanlar hecmine ve buynuzlarina gore, disi lanlardan secilir. Erkek lanlarin enli ve uzun buynuzlari olur. Disilerin buynuzu ise nisbeten kicikdir. Lanlar ilde bir defe, esasen qis feslinde buynuzunu tokur ve yenisi ile evezleyir. Iran lani Avropa lani ile eyni tayfadan olsa da, bir az boyukluyu ile ferqlenir.