İcra hakimiyyətləri ləğv olunur? -

Azərbaycanda yerli icra hakimiyyəti institutunun ləğvi və ya əsaslı şəkildə transformasiya olunması məsələsi son illər həm ictimai-siyasi müstəvidə, həm də analitik dairələrində ən çox müzakirə edilən mövzulardan biridir. Müzakirələrin əsasını mövcud rayon və şəhər icra hakimiyyəti modelinin sovet idarəetmə sistemindən miras qalması, mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin çevikliyinin artırılması zərurəti və regionların sosial-iqtisadi inkişafında daha səmərəli mexanizmlərin tətbiqi ilə bağlı fikirlər təşkil edir.

Metbuat.az xəbər verir ki, hazırda bu istiqamətdə rəsmi qərar açıqlanmasa da, siyasi ekspertlər və idarəetmə üzrə mütəxəssislər mümkün islahat ssenariləri ilə bağlı müxtəlif proqnozlar irəli sürürlər. Bu ehtimalların əksəriyyəti dövlət idarəçiliyinin optimallaşdırılması, bürokratik maneələrin azaldılması və qərarların icrasının sürətləndirilməsi məqsədini daşıyır.

Ən çox müzakirə olunan variantlardan biri Prezidentin xüsusi nümayəndəlik institutunun ölkə üzrə genişləndirilməsidir. Bu model artıq işğaldan azad olunmuş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasında tətbiq edilir. Gələcəkdə ölkənin bütün iqtisadi rayonları üzrə xüsusi nümayəndəliklərin yaradılması mümkündür. Belə olan halda ayrı-ayrı rayon icra hakimiyyətlərinin funksiyaları daha geniş ərazini əhatə edən regional idarəetmə strukturlarına verilə bilər. Bu yanaşmanın idarəetmədə çevikliyi artıracağı, dövlət investisiya layihələrinin koordinasiyasını asanlaşdıracağı və bürokratik prosedurları azaldacağı gözlənilir.

Digər ehtimal yerli icra hakimiyyəti institutunun hüquqi əsaslarının dəyişdirilməsi ilə bağlıdır. Mövcud Konstitusiyada yerli icra hakimiyyətlərinin fəaliyyət mexanizmi nəzərdə tutulduğundan, bu institutun ləğvi və ya əsaslı şəkildə yenidən təşkili hüquqi dəyişikliklər tələb edir. Hüquqşünasların fikrincə, belə bir islahatın həyata keçirilməsi üçün referendum yolu ilə Konstitusiyaya dəyişiklik edilməsi ehtimalı istisna olunmur. Bu halda ölkədə yerli idarəetmə sistemi yenidən formalaşdırılaraq daha iri regional inzibati vahidlər və ya Prezidentin regional nümayəndəlikləri əsasında qurula bilər.

Müzakirə olunan ssenarilər arasında bələdiyyələrin səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi də xüsusi yer tutur. Son illərdə bələdiyyələrin sayının azaldılması və onların birləşdirilməsi istiqamətində atılan addımlar bu fikirləri daha da gücləndirib. Ekspertlərin qənaətinə görə, gələcəkdə abadlıq, kommunal təsərrüfat, yerli sosial layihələr və digər xidmətlər tam səlahiyyətli bələdiyyələrə həvalə olunacaq. Bu model Türkiyə və bir sıra Avropa ölkələrinin yerli özünüidarəetmə təcrübəsinə əsaslanır. Belə sistemdə dövlət nəzarəti Prezident tərəfindən təyin olunan nümayəndə və ya vali institutunun vasitəsilə həyata keçirilir, gündəlik yerli idarəetmə isə seçkili bələdiyyələrin səlahiyyətində olur.

İri şəhərlərdə idarəetmənin yenidən qurulması ilə bağlı yanaşmalar da diqqət çəkir. Xüsusilə Bakı, Gəncə və Sumqayıt kimi şəhərlərdə müxtəlif rayon icra hakimiyyətlərinin oxşar funksiyalar yerinə yetirməsi bəzən səlahiyyətlərin təkrarlanmasına səbəb olur. Bu baxımdan bəzi ekspertlər vahid şəhər meriyasının və ya böyük şəhər bələdiyyəsinin yaradılmasını mümkün variantlardan biri hesab edirlər. Belə model tətbiq olunacağı təqdirdə rayon icra hakimiyyətləri ləğv edilərək onların funksiyaları vahid şəhər administrasiyasının departamentləri və ya bələdiyyə strukturları vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

Rəqəmsallaşmanın sürətlənməsi də bu müzakirələrə yeni məzmun qazandırır. Son illərdə ASAN xidmət mərkəzlərinin, DOST konsepsiyasının və elektron hökumət platformalarının genişlənməsi nəticəsində vaxtilə yerli icra hakimiyyətlərinin həyata keçirdiyi bir çox inzibati xidmət artıq rəqəmsal müstəviyə keçib. Bu səbəbdən bəzi analitiklər hesab edirlər ki, gələcəkdə icra hakimiyyətlərinin səlahiyyətləri mərhələli şəkildə müvafiq nazirliklərin regional qurumlarına və elektron dövlət xidmətlərinə ötürülə bilər. Bu proses nəticəsində həmin qurumların funksional yükü azalacaq və idarəetmə sistemi daha kompakt formaya salınacaq.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, mümkün islahatlar yalnız inzibati strukturun dəyişdirilməsi ilə məhdudlaşmayacaq. Bu, eyni zamanda regional iqtisadi inkişaf modelinin yenilənməsi, dövlət idarəçiliyinin optimallaşdırılması, büdcə xərclərinin səmərəliliyinin artırılması və kadr siyasətinin təkmilləşdirilməsi ilə müşayiət oluna bilər.