İranı staqflyasiyadan çıxarmaq üçün hansı addımlar lazımdır? -

İran iqtisadiyyatı 1404-cü fars ilinə (mart 2025 – mart 2026) həm xarici, həm də daxili amillərin yaratdığı ciddi təzyiqlərlə daxil olub.

Metbuat.az xəbər verir ki, son dövrdə baş verən iki hərbi qarşıdurma dövlət xərclərini artırmaqla yanaşı, inflyasiya gözləntilərini gücləndirib, investisiya risklərini yüksəldib və iqtisadi qeyri-müəyyənliyi dərinləşdirib.

Bu proseslər uzun illərdir davam edən yüksək inflyasiya, struktur büdcə kəsirləri və zəif investisiya mühiti ilə üst-üstə düşərək ölkə iqtisadiyyatını daha da dərin staqflyasiya mərhələsinə aparıb. Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, geosiyasi gərginliyin azalması 1405-ci ildə (mart 2026 – mart 2027) müəyyən sabitlik yarada bilər. Lakin bunun üçün daxili iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi əsas şərt olaraq qalır.

Staqflyasiya iqtisadiyyat üçün ən mürəkkəb problemlərdən biri hesab olunur. Bu vəziyyətdə iqtisadi artım zəifləyir, eyni zamanda inflyasiya yüksək səviyyədə qalır. Nəticədə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti aşağı düşür, biznes aktivliyi zəifləyir və məşğulluq bazarında əlavə problemlər yaranır.

1404-cü ildə İran iqtisadiyyatında da məhz bu mənzərə müşahidə olunub. Daxili tələbin zəifləməsi, investisiyaların azalması və pul kütləsinin artımı iqtisadi vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb.

İran Mərkəzi Bankı və İran Statistika Mərkəzinin məlumatlarına görə, neftdənkənar iqtisadi artım ötən illə müqayisədə mənfi zonaya keçib. Analitiklər hesab edirlər ki, bu göstərici ölkənin real iqtisadi vəziyyətini neft sektorundan daha dəqiq əks etdirir.

Neftdənkənar iqtisadiyyatın daralması istehsal, investisiya və məhsuldarlığın zəiflədiyini göstərir.

Kənd təsərrüfatı sektoru su qıtlığı, yağıntının azalması, torpaq deqradasiyası və təbii resursların səmərəsiz idarə olunması səbəbindən ciddi çətinliklərlə üzləşir.

Sənaye müəssisələri isə enerji çatışmazlığı, maliyyəyə çıxış imkanlarının məhdudluğu, xammal qiymətlərinin bahalaşması, köhnəlmiş avadanlıqlar və müasir texnologiyalara çıxışın zəifliyi səbəbindən məhsuldarlığını itirir. Bir çox şirkət genişlənmək əvəzinə fəaliyyətini qorumağa üstünlük verir.

Xidmət sektoru da əvvəlki illərdə iqtisadiyyatı dəstəkləyən rolunu itirməyə başlayıb. Əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin azalması pərakəndə ticarət, turizm və digər xidmət sahələrində tələbi zəiflədib ki, bu da yeni iş yerlərinin yaradılmasını ləngidir.

Ekspertlər bildirirlər ki, İran və ABŞ arasında əldə olunan son anlaşma 1405-ci il üçün iqtisadi gözləntilərə təsir edən ən mühüm siyasi hadisələrdən biridir.

Geosiyasi risklərin azalması milli valyutanın məzənnəsini sabitləşdirə, spekulyativ əməliyyatları azalda və ticarət şəraitini qismən yaxşılaşdıra bilər. Lakin bu, İran iqtisadiyyatının əsas problemlərini aradan qaldırmaq üçün kifayət etmir.

Analitiklər vurğulayırlar ki, ölkənin əsas iqtisadi məhdudiyyətləri daxili xarakter daşıyır. Xarici təzyiqlərin azalması iqtisadi fəallıq üçün daha əlverişli mühit yaratsa da, davamlı iqtisadi artım yalnız struktur islahatları ilə mümkündür.

İqtisadçılar 1405-ci il üçün iki əsas ssenari irəli sürürlər.

Optimist ssenariyə görə, regional gərginliyin azalması və diplomatik proseslərin davam etməsi maliyyə bazarlarını sabitləşdirə, inflyasiyanı tədricən zəiflədə bilər. Lakin struktur problemlər həll edilmədiyi halda yüksək iqtisadi artım gözlənilmir.

Pessimist ssenaridə isə regional qeyri-müəyyənlik davam edir. Bu halda İran iqtisadiyyatı zəif artım, yüksək inflyasiya və istehsal potensialının tədricən zəifləməsi ilə üzləşəcək. Yenidənqurma xərcləri, büdcə yükü və pul kütləsinin artımı makroiqtisadi sabitlik üçün əsas risk olaraq qalacaq.

Ekspertlərin qənaətinə görə, İran iqtisadiyyatı yaxın dövrdə sürətli inkişafdan daha çox sabitliyin qorunmasına fokuslanacaq. Geosiyasi risklərin azalması bazarlarda inamı artıra bilər. Bununla belə, uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi artım üçün fiskal intizamın gücləndirilməsi, bank sektorunda islahatlar, özəl investisiyaların təşviqi və daha proqnozlaşdırılan iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi həlledici rol oynayacaq.