İqtisadiyyat
Azerbaycanda kreditlerin dar agaci...
Milli.Az virtualaz.org-a istinaden Memmed Suleymanovun yazisini teqdim edir
Qazaxin Xanliqlar kendinde bagca mudiresi butun elati kredit quyusuna salib.
Movcud realligi da, qanunvericiliyi de nezere alsaq, onlar cetin ki, bu dibsiz quyudan cixa bilecek. Cunki kapitalizmde banklar hemise haqlidir. Sohbet ise ne az, ne cox - duz 200 aileden gedir (ve ehtimal var ki, reqem daha boyukdur).
Bu vetendaslar mudirenin xahisi ile muxtelif banklardan kredit goturerek ona veribler. Duzu, ziddiyyetli menzere yaranir - sanki kendin butun sakinleri xeyalperest altruistlerdir ve temennasiz yardimdan zovq alirlar.
Bu cur ise olmur - xususen indiki deqradasiya dovrunde. Olsun ki, kredit muqabilinde demirem ki, meblegin 50 faizi, hec olmasa 5-10 faizi onlara catib. Yoxsa ki, birden-bire 200 adamin ilk cagirisdaca banka qacib cetine dusmus hemkendlisi ucun temennasiz novbeye duzulmesi yasadigimiz realligin hec bir parametrine uygun gelmir.
Ustelik, kollektiv psixoz formasi alan bu “yardim emeliyyati”nin yoluxuculugu da subhelere yol acir. Lakin yekun menzere deyisilmez qalir: borclari zererdideler odemelidir.
Hemcinin aydin olur ki, boyuk hissesi issizlerden, qocalardan ve xestelerden ibaret olan bu musterilere banklar memnuniyyetle istehlak kreditleri ayirib. Yeni evvelceden bilerek ki, kredit goturenlerin onlari qaytarmaq imkani yoxdur.
Duzdur, buna daha teeccublenmemek lazimdir: kapitalizmin umumi menzeresine bu uygunsuzluqdan zerrece xelel gelmir.
Paralel olaraq borc qaytara bilmeyenlerin olke boyunca intihar aksiyalari da epidemiya sekli almaqdadir. Statistikaya gore, Azerbaycanda banklara 2 milyondan cox vetendas borcludur. Yeni umumi ailelerin her 4-den 3-u. Ele bu da olkemizde kapitalizmin zehmli addimlarla ehalini ezerek irelilediyinin daha bir subutudur. “Istehlak cemiyyeti” bu istehlakcilarin birinci merhelede elahidde sevinc qisqiriqlari, sonuncu merhelede ise muflislesmesi ve hetta intihari ile formalasmaqdadir.
Son iki ayin bezi faktlarina nezer salaq. Sohbet yalniz metbuata sicramis faktlardan gedir, eslinde ise oxsar facieler qat-qat coxdur.
7 fevral. Agcabedide 38 yasli idman muellimi Ramil Agayev kredit borclarini odeye bilmediyine gore ozunu asir.
13 fevral. Bakida 45 yasli Namiq Veliyev kredit borclarina gore menzilinde intihar edir.
4 mart. Nizami rayonu erazisindeki ticaret merkezinin damina cixan eli bicaqli kisi banklara kulli miqdarda borcunun oldugunu soyleyerek intihara cehd edir.
7 mart. Sabirabad 3 usaq atasi olan 40 yasli Cebrayil Hesenov korpuden ozunu asir. Olumqabagi mektubunda 4 banka kulli miqdarda borcu oldugunu yazir.
12 mart. Bakida - Yeni Guneslide 36 yasli Elman Mehdiyev kredit borclarini odeye bilmediyine gore ozunu 9-cu mertebeden ataraq intihar edir.
6 aprel. Imisli. 52 yasli Resid Zalov eyni sebebden intihar edir. Ozunden sonra 2 usagi qalir...
Axtarsaz, faktlarin sayini artira bilersiz. Lakin menzerenin kritikliyi ucun bu da yeterlidir.
Kuzma Prutkov “Koke baxin” deyirdi. Meselenin kokunde ise mehz movcud iqtisadi-siyasi formasiya dayanir. Kapitalizmi “hurrey”le qarsilayan vetendaslar onun zeherli meyvelerini dadmaqdadir. Halbuki onlari hetta parlamentin Sosial Siyaset Komitesinin sedri Hadi Recebli de xeberdar etmisdi. Yadinizdami, onun soyledikleri? Yadinizda deyilse, oxuyun ve mantra kimi tekrarlayaraq ezberleyin.
Hadi Recebliden “siyasi iqtisad kursu”nun esas muddeasi bu sitatdadir: “Kapitalist adami atir denizin ortasina. Uze bilsen, gedib sahile catirsan, uze bilmesen, gerek capalayib uzmeyi oyrenesen, birteher qurtulasan. Ne uze bilmesen, ne de cehd etmesen, suda batib bogulacaqsan. Sosializmde ise dovlet oz ile aparib seni sahile cixarir...”
Yeni bogulursuzsa - sevinin. Siz totalitar sosializmin qayiginda yox, azad kapittalizmin burulganindasiz. Sosializmde sag qalmaqdansa kapitalizmde bogulub olmeyi ustun tutun.
***
Biz ise Kozma Prutkov sayagi “koklere qayitmaq” isterdik. Haradan ve nece bu kor dalana gelib direndik? Ve niye “gunah hem de olendedir?” Kapitalizm sadelovhleri ve guvencsiz acgozleri nece yetisdirir ve sonra da nece yeyir? Ve nehayet: niye istehlakci olmamaq lazimdir?
Qlobal kapitalizm ekspansiyasiz movcud ola bilmez, ona daima genislenmek lazimdir. Oten esrin ortalarina qederki kapitalizmin tarixi - yeni bazarlar ugrunda mubarize tarixi idi. Artiq 90-ci illerde bazarlarin fethi sona catdi (sonuncu neheng bazar kecmis sosialist dovletleri idi ki, onlarin da fethi 1990-ci illere tesaduf edir).
Ustelik, inkisaf etmis olkelerde yasayanlarin ekseriyyetinin tebii telebatlari (menzil, meiset esyalari, erzaq, paltar) odenmisdi. Yeni “insan tipi” formalasdirmaq lazimdi ve bu yeni insan suni telebatlarin ardinca qacmaliydi. Tehsil, metbuat, reklam vasitesile ideal istehlakci obrazinin yaradilmasina start verildi.
Bu ideal istehlakci ona teklif olunan her seyi almali idi, eks halda istehsal dayanacaqdi. Ve bu gedonist, infantil varliq yeni-yeni oyuncaqlarin, tesssuratlarin ardinca qacmaga hemise hazir olmaliydi.
Meselen, bizim dovrumuzde rabite operatorlari telefonla fasilesiz danismaq telebati, eczaciliq sirketleri - daima heb udmaq telebati, paltar fabrikantlari - mumkun qeder tez-tez (her gun olsa daha yaxsi) telebati yaradir. Sehneye marketinq cixir - o, lazimsizi lazimli kimi qebul etdirir ve almaga heveslendirir.
Sovet marksist dissidenti ve yazicisi Aleksandr Zinovyev istehlakcini boruya benzedirdi: bu borunun bir terefinden esyalar doldurulur, diger ucundan ise hemin esyalar zibilliye yollanir.
Istenilen zir-zibili isteye ve telebata cevirmek plani o qeder ugurla heyata kecirildi ki, her seyi telebata cevirmek mumkun oldu. Konsumerizm yasam terzine, meqsede cevrildi.
Filosof Henri Toro ozunun “Uolden, yaxud mesede heyat”i ile messanlarin nezerinde agilsizdan da agilsiz bendeye cevrildi, onlar ozlerini yalniz tebii telebatlarla kifayetlenen filosofdan min qat mudrik saymaga basladilar.
Eyni zamanda istehlakciliq idealinin formalasdirilmasi paralel olaraq elmi bilikleri de, medeniyyeti de asindirdi. Alimler faktlari biznes teleblerine uygunlasdirdi, ele saheler (ilk novbede tehsil ve medeniyyet) kommersiyalasdirildi ki, bu, tamamile yolverilmez idi.
Lakin istehlak yangisi yaratmaq problemin bir terefidir. Ikinci terefi ise ondadir ki, istehlakci marketinq nagillarina, ona sirinan ehemiyyetsiz esyalarin faydasina, reklama ne qeder berk inansa da, butun bu esyalari almaga onun pulu yoxdursa, plan da quvveden dusur. Yeni istehlakciya almaq ucun pul da vermek gerekdir.
Kapitalizm ele istehlakci ile qarsilasir ki, bir terefden onun tebii telebatlari bu ve ya diger derecede odenib, diger terefden ise suni telebatlari odemek ucun onun pulu yoxdur. Hell yolu tapildi: istehlak krediti. Obivatele ne yolla olur olsun, pul teklif etmek vacibdir. Ve verdiler. Gotur, hezz al, sonra qaytararsan.
Sosial xarakter de az vaxtda deyisdi. Evveller borca yasamaq ayib sayilirdi, borcu olanlar utanirdi, sixilirdi. Indi ise borclu olmaq hetta fexr yerine cevrildi. Bir-birine kredit goturmeyin ehemiyyetini, rahatligini, zovqunu teblig eden obivateller eslinde ozlerine mexsus olmayan, borca goturulen esyalarin sayi ile oyunmeye basladilar. Biri menziline iki televizor alanda, o birisi onu oterek sayi uc etdi. Hamisi da kreditle.
Bir sozle, suurlarda medeni paradiqmanin derin deyisikliyi bas verdi. Yeni agillilar kreditle yasayir, pul yiganlar ise axmaqlar ve qorxaqlardir.
Bu yolla adamlar borca yasamaga basladilar. Kredit goturursen, sonra onu qaytarmaq ucun ikinci kredite el atirsan, ucuncu vasitesile ikinci borcu odeyirsen ve belece, sonsuzluga qeder. Daha dogrusu, ya muflislesmeye, ya da intihara qeder...
Esl yeni era ise onda basladi ki, banklar kreditleri yalniz onlari qaytarmaq gucunde olanlara yox, hamiya vermek taktikasini secdi. Yeni borcu odemek iqtidarinda olmayanlar da feal istehlakciya cevrildi, kapitadizmin ciceklenmesine oz faydalarini verdi. Beleleri ise ekseriyyeti teskil edirdi.
Borcu qaytarmalisan? Prinsipce, beli. Ve bir teher veziyyetden cixariq - umid sonuncu olur...
Kimdir ideal istehlakci? O, elementar emosiyalarla ve yeni esya yangisi ile yasayan usaqdir. Hemise istehlaka hazirdir. Neyi? Neyi deseler, onu...
“Maliyye kapitali ozunun kredit-maliyye institutlarinin genis sebeke sistemi vasitesile ehalinin pul emanetlerini toplayir ve yuksek gelir elde edir. Ipoteka krediti ve istehlak kreditleri selemciliyin ve emekcilerin istismarinin en ince usullarindan biridir”.
Bu cumleler Boyuk Sovet Ensiklopediyasindandir. Sistem deyisilib, terifin dogrulugu ise oldugu kmi qalib.
Istehlak kreditlerinden asili hala salmaq vetendasi mezmunca “apatrid”e cevirmeyin usullarindan biridir. Bu cur ferdler ucun Yer cenneti supermarketden ve eylence merkezinden ibaretdir.
Istenilen kredit ferdin oz sabahindan ogurluqdur. Elbette, onu qaytarmaq gerekdir, lakin bu pis hadise gelecekde olacaq. Madam ki, sohbet gelecekden gedir, onda “indi ve burada” prinsipi ile yasamali olursan. Bezen bu realligi “pervane felsefesi” adlandirirlar - pervaneler alova ucub ozlerini yandirdiqlari kimi, ideal istehlakci da kreditin isigina yuruyub mehv olur. Heyf ki, bu “pervane felsefesi” az qala resmi felsefeye cevrilmekdedir.
Kredit insan suurundan rasionalligi silir. Insanlar hec bir sey gostermeden, islemeden, eziyyet cekmeden daha varli yasamaga baslayirlar. Onlar hec de evvelkinden artiq calismirlar, hec bir yeni varlanmaq menbeyi kesf etmirler, lakin mumkun olmayanlar qefilden mumkun olur. Bir sozle, var-dovletin ve hezzlerin illuziyasi yaranir. Bu illuziyanin ardinca ise ayilmagin mehrumiyyetleri gelir.
Obivatelden, messandan bu gun yegane teleb olunan - onun istemesidir. Iste ve her sey senin olacaq! Yeni esyalar, seferler, hezzler, teessuratlar iste. Evveller istekleri reallasdirmaq ucun sebir ve sey teleb olunurdu. Indi ise kim istemirse - sekkakdir, qorxaqdir, retroqrad “Sovet qaligi”dir. Esl insan ise daim istemelidir ve bunun ucun onun ixtiyarina ozunun istehlak kreditleri ile coxsayli banklar verilib. Reklamlar siriyir: sadece elini uzat ve gotur. “Faizsiz”, “ilkin odenissiz”, is yerinden ve gelir haqda arayis lazim deyil, zaminler lazim deyil. Sexsiyyet vesiqesi ile gel ve gotur. Ilin butun gunleri, gunun butun saatlarinda TV, internet, qezetler bunu teblig edirler.
Rasionalligini itirmis ferd ucun bu teleye dusmek sayrisan hallar nevrozuna cevrilir. Bes nece? - ona varli, komfortla yasamagin hec bir mesuliyyet ve islemek teleb olunmayan panaseyasini teklif edirler. “Furset bir qusdur, onu elden buraxan serxosdur”.
Xalqlar da ferdlerin cemidir, “kollektiv sexsiyyet”dir - ferdler kimi, xalqlar da bu teleye dusur, bataqliga batir. Baxin, indi yunanlari her yerinden duran qinayir: onlar hamiya borcludur.
Halbuki onlari sirniklendiren Avropa Birliyi, Almaniya ve basqalari evvelceden bilirdiler: yunanlari kreditle besle, onlar yeni esyalar, emteeler alsinlar, axi istehlak olmasa kapitalizmin tekeri firlanmayacaq.
Meger almanlar bilmirdi ki, yunanlar hec de alman deyiller, onlar islemekden cox istiraheti xoslayirlar?!
Yeni netice evvelden melumdu ve mehz melum idi deye (yeni, yunanlar borc icinde uzecekler) onlari kreditlerle bu qeder sirniklendirirdiler. Yox, eger yunanlar goturdukleri pullari istehlaka deyil, istehsala serf etseydiler, onlara hec vaxt Avropa Birliyi bu qeder kredit vermeyecekdi.
Oxsar hadiseleri islandlarin basina acdilar, lakin netice ferqli oldu. Islandiyada referendum kecirib xalqin muzakiresine cixardilar: kreditorlarin pulu qaytarilsin, ya yox. Artiq bu vaxta qeder kreditorlar verdikleri pulun xeyrini yeterince goturmusduler.
Xalq “Yox!” dedi ve islandlardan qalan borclari ala bilmeyen ingilisler bu balaca adadan el cekdi. Lakin yunanlardan el cekmeyecekler.
Elbet, yunanlar da ozlerine yetdikdirler - problemlerin ani hellinin eyforiyasi suurun butun arqumentlerini ezib kecdi.
***
Istehlak kreditlerinden asililiga dusen ferdler tedricen ozlerini sehrli nagila dusmus kimi hiss edirler, baxmayaraq ki, ekseren bu, qorxulu nagilla bitir. Meger nagil deyilmi ki, ABS-da menzil ucun kreditleri issiz zencilere verirler? (Sonuncu qlobal iqtisadi bohran da ele ABS-dan, menzil-kredit sisteminin cokusunden baslayib sonra butun dunyaya yayilmadimi?)
Yaxud Azerbaycanda xeste teqaudculere ve xroniki issizlere memnuniyyetle kredit ayiran banklar musterileri ucun sehrli nagili reallasdirmirlarmi?!
Neticede obivatelin onsuz da qeyri-stabil olan suuru butun dayaqlarini itirir. Insan anlamaqda cetinlik cekir: o, varlidir, yoxsa yoxsul. Yasadigimiz alemde oz veziyyetini ve koordinatlarini mueyyenlesdirmek ucun ise bu qiymet zeruridir.
Banklar tarixin yolu uzerinde “Hec bir mehdudiyyet yoxdur” isaresi yerlesdirib. Daha hec bir fiziki, iqtisadi, riyazi qanun islemir. Hec neyi, xususen de hezzleri sonraya saxlamaq olmaz. Eslinde muasir insan ucun esas olani ne dusunmek, ne de calismaqmis, esas - hezzlerdir. Fasilesiz olaraq eylenmek, almaq, sevinmek, deyismek, bir sozle, borc ve mesuliyyet hisllerini birdefelik unudaraq omru yandirmaq lazimdir. Bu da muasir heyatin reklam ve marketinqle beyinlere percim edilen yeni trendi ve yeni ideali.
Burada islemeye, calismaga, sey gostermeye, mesuliyyetli olmaga, yasadigin olkenin problemleri ile maraqlanmaga, Sistemi yaxsiliga dogru deyismeye, bir sozle, rasional sexsiyyet kimi yasamaga yer yoxdur. Eksine, bunlar arzuolunmazdir. Kreditden asili ve konsumerizmin esiri olan ferd hec vaxt vetendas olmayacaq.
Evveller pulun qazanilmasi ucun islemek, eziyyet cekmek, ter tokmek mutleq idi. Bu elaqe qirilib gedib. Bu gun varli olmaq ucun sabahi dusunmemek ve banklara yollanmaq yeterlidir.
Islemeye geldikde ise Qaydayin olmez komediyasinda tufeyli Fedyanin soylediyi kimi: “Kim islemirse, o da yeyir. Oyren, telebe!”
Neticede daha cox insan agli ile yox, emosiyalarla yasamaga verdis edir. Sanki yeni insan novu yetisdirilir - derrakeli insan emosional insanla evezlenir. Usaqlar emosiyalarla yasayirsa - bu, normaldir, lakin yasli adamlar ozlerini usaq kimi aparirsa, artiq normadan danismaga deymez.
Istehlakla bagli istenilen reklam agila yox, emosiyalara tuslanib. Bu yolla ferdlere istenilen faydasiz esyani telqin etmek olur - istehlakcinin dunyasinda hec bir obyektiv mehdudiyyet movcud deyil. Bu menzere istismar dunyasi ucun cox elverislidir, cunki qlobal kapitalizmin maraqlarinin kesiyinde durur.
Marksist Istvan Mesaros bas verenleri “Kredit imperializmi” adlandiranda heqiqetden hec de uzaq deyil. Qurbanlarin sayi da imperialist muharibelerindeki itkiler qederdir. Sadece bu muharibeler ekranlarda gosterilmir, qurbanlari veteran adlandirmaq ise hec kesin aglina gelmir...